Dritarja e Marguerite Duras

 

(Në vazhdën e « Impresione parisiane »)

 

Në parvazin e një dritareje, lart, në 5, Rue Saint-Benoit, në afërsi të kryqëzimit të «Saint-Germain-des-Près» apo « Place Jean-Paul Sartre », një pllakë është vendosur në parvaz : «Shkrimtarja Marguerite Duras ka banuar në këtë shtëpi nga 1942 në 1996».

Në fillimet e shekullit XX jeta kulturore franceze u zhvendos nga Montmartre drejt Montparnasse dhe pas Luftës së Dytë Botërore, ajo u vendos në Saint-Germain-des- Près për të mos luajtur më ; aty rreth kafeneve dhe bistrove «Les Deux Magots», «Café le Flore», «Lipp», etj. Një vend ku pikëtakohen letrarë, artistë, filozofë, gazetarë, ku imazhi i kishës së vjetër të Saint-Germain, po aq e vjetër sa dhe katedralja e Parisit, i jep akoma më sharm atij vendi. E pra, jeta e shkrimtares Marguerite Duras, u lidh ngushtë me këtë mjedis, ku pikëtakonte gazetarët, kolegët e vet letrarë, politikanët, feministet e orëve të para dhe ku shkruante. Por kur kaloj në «Rue Saint-Benoit», nuk mund të mos kujtoj romanin e saj Dhimbja, (La Douleur), atë histori të saj, tepër të dhimbshme, ditari i së cilës për një kohë të gjatë kishte qëndruar diku në një sirtar.

Kjo histori është e lidhur mbarimin e luftës në vitin 1945, kur Dyras filloi të kërkonte nëpër kampet e përqëndrimit që të dinte për fatin e burrit të saj Robert Antelm. Vallë ishte gjallë? Motra e tij ishte djegur në krematoret naziste. Tregimin e dhimbshëm të asaj kohe, Dyras na e jep në librin e saj, një nga librat më interesant mbi jetën e vet, pasi në fakt, gjithë krijimtaria e saj është një lloj autobiografie, një afresk i jetës së saj. Ishte François Mitterand, një shok i Rezistencës, ai që organizoi një operacion të vështirë për kërkimin e Robertit, gjersa më së fundi atë e kishin gjetur në kampin e Dachau-t. «Ata ishin futur në pjesën e ndaluar të kampit, aty ku vendoseshin të vdekurit apo ata që ishin në prag të vdekjes. Dhe pikërisht atje, njëri prej tyre kishte pëshpëritur emrin Fransua dhe pastaj kishte mbyllur sytë. Atyre iu desh mëse një orë deri sa ta kuptonin që ishte vërtetë Roberti. E kishin njohur vetëm nga goja dhe dhëmbët e tij. Ata e pështollën me çarçaf, siç bëhet me të vdekurit dhe e nxorrën nga pjesa e ndaluar e kampit, për shkak të tifos që bënte kërdinë.»

Eshtë fundi i muajit prill 1945. Duras ndërkohë jeton me të dashurin e saj që nuk është tjetër veçse shoku i burrit. Eshtë një çast që ajo edhe do ta kërkojë Robertin, edhe jo, pasi duhet t’i japë fund dashurisë së saj. Dhe një natë, telefoni bie. Miqtë e saj e njoftojnë: “Roberti ka mbërritur!”

Kështu nisi aventura e kthimit të Robertit gjysmë të vdekur drejt Parisit. Ai mezi mbahej. Madje kur e nxorrën nga kampi, e kishin veshur me një uniformë dhe ai hiqej si një ushtar i dehur. Pas disa ditësh, kur erdhi në Paris dhe ngjiti shkallët e shtëpisë, Duras që e priste lart nuk arriti ta besonte. “Vallë ishte ai?” – do të shkruante ajo në librin e saj: “Dëgjova thirrje që vinin nga shkallët, këmbë që ngjiteshin, kërkëllitja e portave që hapeshin. Ishin ata që vinin nga Gjermania. Nuk mund ta shmangia. Zbrita në rrugë që të shpëtoja nga të gjitha këto. Beauchamp dhe D. e mbanin nga sqetullat. Duhet të më ketë vështruar dhe njohur, duhet të më ketë buzëqeshur. Klitha « jo », se nuk doja ta shikoja. U ktheva, ngjita shkallët. Klitha, dhe kjo më kujtohet. Lufta shfaqej sërrish përmes ulurimash. Gjashtë vjet pa klithur. E gjeta tek fqinjët. Ata më jepnin rum me zorr, ma derdhnin në gojë. Midis klithmave të mia. Nuk e di se kur u gjenda përballë tij, ai, Robert L. Më kujtohen të qarat kudo nëpër shtëpi sepse qeraxhinjtë qëndruan një kohë të gjatë në shkallë dhe se portat ishin të hapura. Më pas më thanë se punonjësja e pallatit e kishte zbukuruar hyrjen për pritjen e tij por sapo ai hyri ajo i hoqi menjëherë dhe u mbyll në kthinën e saj duke qarë me tërbim. Në kujtimet e mia, një çast, zhurmat u shuan dhe unë e vështrova. Diçka e jashtëzakonshme ishte para meje. Nuk e njihja. Ai më vështron. Ai buzëqesh. Ai më lë që ta vështroj. Një lodhje mbinatyrore shihet në buzëqeshjen e tij, ajo që kishte mundur të mbijetonte deri në këtë çast. Pikërisht, në këtë buzëqeshje unë e njoha, por disi nga shumë larg, sikur ta shikoja në fundin e një tuneli. Eshtë një buzëqeshje konfuze. Kërkon falje që është aty, që ky i panjohur është ai, Robert L., në gjithë tërësinë e tij. Donte të shikonte apartamentin. E mbajtën që të mund tu vinte rrotull dhomave. Faqet e tij ishin rrudhur, dhe ato nuk shqiteshin nga nofullat ku ishin ngjitur. Kur kaloi në kuzhinë ai pa disa « klafutis » që i kishin pergatitur. « C’është kjo ? » Dhe atëherë iu përgjigja. Me çfarë ? Me qershia, se është sezoni i tyre. « A mund të ha ? » – Nuk e dimë ; duhet ta thotë doktori… Po të hante pas kthimit nga kampi i shfarosjes stomaku i tij do të dërmohej nga pesha e ushqimit…. Shumë shpejt filloi luftën kundër vdekjes. Vdekja ishte në sulm. Ditën e parë 39,5°. Pastaj 40. Më pas 41. Vdekja luftonte por me mund. 41. Zemra vibronte si një kordë violine. Gjithnjë 41, por vibronte. Vdekja me goditje të fuqishme, por zemra është shurdhe. Nuk është e mundur, zemra do lëshojë. Por jo !…

Pastaj erdhi vera e parë e paqes e vitit 1946. Ai shkroi menjëherë librin me kujtimet e kampit Lloji njerëzor (L’Espece humaine). Një Primo Levi francez. D. ishte Dionys Mascolo, shkrimtar edhe ky dhe miku më i ngushtë i Robertit. Ata jetonin të tre. Ishte një lidhje e çuditshme. Zyrtarisht, ajo mbetej gruaja e Robertit, por ndërkohë dashurohej me Dionisin, dhe Roberti këtë e kishte pranuar. Shtëpia në Rue Saint-Benoit tashmë priste shumë më tepër intelektualë dhe artistë të asaj kohe. Filozofi Edgar Morin, miku i tyre i ngushtë i kujtonte me mall ato ditë: ”Ne jetonim në një komunitet të mrekullueshëm. Margarita ishte si një bletë e kosheres. Ajo bënte kuzhinën, përgatiste kafenë, bënte gjellët vietnameze dhe për më tepër gjente kohën dhe të shkruante. Isha i magjepsur nga fytyra e saj, nga sytë e saj të mëdhenj dhe goja e bukur. Natyra e saj lëkundej nga poetikja në komiken. Ajo kishte qef të qeshte dhe të këndonte, të bënte shaka. Ftonte për drekë apo darkë shkrimtarët Bataille, Queneau, Camus, Claude Roy. Disa prej tyre i joshte».

Atë kohë Dyras po bëhej e njohur me romanet e saj që botoheshin nga shtëpia më e madhe botuese, «Gallimard». Në vitet e pas luftës, ajo botoi një sërë romanesh të tjera. Shkruante në shtëpinë e saj, apo në kafenetë rrotull shtëpisë dhe pinte shumë alkool. Pija e çonte në një gjendje tjetër. Ndërsa në mbrëmje mblidhej me miqtë e saj në rrugën Saint-Benoit. “Treshja Margarita-Robert-Dionis, – kujtonte Edgar Morin, – nuk ishte një marrëdhënie treshe. Margarita, që e mbështillte Robertin me një dashuri oqeanike, nuk shkonte në shtrat me të. I dashuri i saj ishte Dionisi. Por e jashtëzakonshme ishte miqësia vëllazërore mes dy burrave. Roberti e adhuronte Dionisin dhe tek Dionisi kishte një ndjenjë vëllazërore për Robertin. Rreth kësaj treshe unë isha elektroni më i afërt. Ndjeja një lloj dëshire për Margaritën dhe kur të dehur ne kërcenim bashkë, duart tona plekseshin. Por njëkohësisht kisha ndjenjën se kështu mund të ndahesha përfundimisht me Violetën dhe të plagosja mikun tim më të shtrenjtë. Shumë kohë më vonë Margarita më qortoi për këtë: ”Ne duhej të kishim patur një histori dashurie”, – më tha ajo».

Por shpejt Robert e kuptoi se gjithçka kishte mbaruar në zemrën e Duras për të. Kishte ardhur vonë. Vetëm kur mbeti shtatzënë me Dionisin, Dyrasi u largua nga Roberti. Ai duhej të ikte, heshturazi, për të lënë shokun e tij të ngushtë që ata të jetonin plotësisht dashurinë e tyre, që ai ti ngjiste shkallët sërrish, në atë dhomë, në atë shtrat të dikurshëm, në atë dritare. Dhe ai shkoi, Dionisi e përqafoi fort dhe u rrënqesh. Roberti zbriti shkallët dhe doli, nga 5, Rue Saint-Benoit… Binte shi!

Të gjithë kishin kujtime të bukura nga Margarita. Atje, në atë shtëpi vinin Italo Kalvino, Dos Pasos, Elio Vittorini, Leiris, Lacan… Janë gjurmët e tyre. «Që nga çlirimi, – kujtonte Claude Roy, – rruga Saint-Benoit u bë për ne një nga ato shtëpi si në romanet ruse në kohën e inteligjencës, ku hyhej e dilej në çdo çast: tri ide, pesë miq, njëzet gazeta, tre që indinjoheshin, dy që bënin shaka, dhjetë libra dhe një samovar me ujin që ziente. Ne nuk pinim çaj, por kafe. Ne nuk diskutonim për numrin e fundit të gazetës Iskra, por për atë të La Nouvelle critique… ne nuk donim të shkonim te populli, por të ishim me të…»

Kujtimet nga Rue Saint-Benoit janë të shumta. Nga fundi i jetës së saj dhe vitet e dashurisë së madhe me Yann Andréa, 40 vjet më të vogël se veten, Margarita do të shkruante një dorëshkrim të vogël të titulluar Kjo është e gjitha (C’est toute). Nuk është një roman, as novelë apo tregim, është një bashkëbisedimi thjeshtë i saj me të dashurrin në perëndim të jetës, para se mbrëmja dhe errësira e qiellit të mbulojë gjithçka. Në faqen e parë të saj ajo shkruante:

« Për Yann

Asnjëherë nuk e dimë më parë

Atë që do shkruajmë,

Nxitohu të mendosh për mua.

Për Yann, të dashurin tim të natës,

Margarita, e dashura e këtij dashnori të adhuruar.

20 nëntor 1994, Rue Saint Benoit.

 

22 nëntor:

  1. A. – Ti ke frikë nga vdekja?

M.D. – Nuk e di. Nuk di ç’të përgjigjem. S’do më asgjë që kur erdha nga buzëdeti.

– Po me mua?

– Përpara dhe tani, është dashuria midis teje dhe meje. Vdekja dhe dashuria. Do jetë ajo që do duash ti. Ji vetvetja.

– Si e përcakton veten?

– S’di ku jam në këto çaste. S’di çfarë të shkruaj.

– Libri tëndi  parapëlqyer?

– Barriera kundër Paqësorit, fëmijëria.

– Po në parajsë do të shkosh?

– Jo, kjo më bën të qesh?

– Pse?

– Nuk e di. Nuk besoj aspak.

– Po pas vdekjes, çfarë mbetet?

– Asgjë… që të gjallët të qeshin, të kujtohen…

– Kush do të kutjohet për ty?

– Lexuesit e rinj. Nxënësit e shkollave.

– Po tani me se merreni?

– Shkruaj. Një punë tragjike, d.m.th. diçka relative në rrjedhën e jetës. Unë jam aty, brenda shkrimit, lirshëm.

– A e dini titullin e librit të ardhshëm ?

– Po, libri i zhdukjes… »

 

Dhe Dyras shkoi dy vite më vonë. Atë e morën në « krahë » për ta çuar pesëdhjetë metra më tutje, në kishën e Saint-Germain, për meshën e saj. Një përshpirtje për atë që shkroi aq shumë dhe që dashuroi aq bukur !

 

 

Luan Rama

 

Share This: